Το παλιό τοξωτό γεφύρι της Ελασσόνας
Το παλιό τοξωτό γεφύρι της Ελασσόνας
ΕΛΑΣΣΟΝΑ

Στα χωράφια του Ολύμπου

Κείμενο: Ηλέκτρα Φατούρου
Φωτογραφίες: Σπύρος Μακρυγιάννης, Παναγιώτης Σαρρής

Τσίπουρο, ξινοτύρια, αγνάντι σε πυκνοφυτεμένα βουνά και απέραντους κάμπους. Βυζαντινοί απόηχοι, ξεραμένα ρέματα και χιλιοπερπατημένα γεφύρια, όλα εν αφθονία· όλα υπό την προστασία του λευκοντυμένου βουνού των Θεών.  

Ο Ελασσονίτης ποταμός χωρίζει τη νέα πόλη από το Βαρόσι
%IMAGEALT%
Βόρεια τραβάς. Στα λημέρια του τσίπουρου και της γεωργοκτηνοτροφίας. Να έχεις για θέα σου τις πολύπτυχες κορυφές του Ολύμπου, τα όρια ουρανού και γης. Να γεμίζουν τα μάτια σου απ’ το βουνό των Θεών και να έχεις για γειτόνους σου τον Τίταρο, τα Καμβούνια και τα Αντιχάσια όρη. Στα πόδια σου ρέουν χειμαρρώδεις ο Τιταρήσιος και ο Ελασσονίτης ποταμός, ποτίζουν κοιλάδες, θρέφουν σταφύλια, καπνά, δίνουν ζωή σε βοσκοτόπια που «κλείνουν» μέσα τους εκατοντάδες αιγοπρόβατα.

Πολύμορφο το ανάγλυφο. Ποικιλόμορφο, τουλάχιστον. Κάμποι, ημιορεινά και το μεγαλύτερο εν Ελλάδι όρος, όλα στο ίδιο τσουβάλι. Αγκαλιασμένα με τα ξερά και άνυδρα περάσματα της Μελούνας, μπλέκονται με τα ελικοειδή στενά του ιστορικού Σαραντάπορου που μένουν να υπενθυμίζουν τα απόρθητα πεδία μαχών που οδήγησαν στην ελευθερία.

100 χρόνια από την απελευθέρωση. Τιμήθηκαν δεόντως με μνημεία. Εκατοντάδες χρόνια ιστορίας σε μια διαδρομή διανθισμένη με αρχαιολογικά και θρησκευτικά κατάλοιπα, που ξεμυτίζουν απ’ τη μέση του πουθενά, ακουμπισμένα σε στρογγυλεμένα βουνά, τρυπωμένα σε αχανή κτήματα. Το πληθυσμιακό αμάλγαμα που σε περιβάλλει ενέχει κι αυτό ιδιαιτερότητες, σε τρόπο ζωής και παραδόσεις. Οι Βλάχοι στο Λιβάδι, οι Πόντιοι και Σμυρνιοί πρόσφυγες της Ελασσόνας μαζί με τους γηγενείς Θεσσαλούς, στήνουν συλλόγους, διαφυλάττουν ήθη και έθιμα, διασώζουν τις παραδόσεις.

Το βλαχολίβαδο στις πλαγιές του Τιταρίου Ορους
%IMAGEALT%
«Τσίπουρο το μεσημέρι, κρασί το βράδυ». Να μια ζώσα παράδοση! Ισως η πιο δημοφιλής που θα συναντήσεις! Στα τσιπουράδικα της κεντρικής πλατείας Τυρνάβου, λίγο μακρύτερα από το παλιό τούρκικο χαμάμ (1425), τουρσιά συνοδεύουν το εθνικό μας ποτό, το οποίο αρχικά λεγόταν «ούζο» - παρόλο που ήταν διπλοβρασμένο. Μία από τις λαϊκές δοξασίες το θέλει να πρωτοφτιάχνεται από Βούλγαρους αγωγιάτες στα μέσα του 1800 – και έκτοτε, λένε, άρχισε να διαδίδεται σε όλη την Ελλάδα.

Και πλέον μιλάμε για μεγάλη παραγωγή· σε Τύρναβο, Αμπελώνα, Δαμάσι, Αργυροπούλι, Πλατανούλα... 20.000 στρέμματα, 200 καζάνια, 400 τόνοι ετησίως μόνο από τον τυρναβίτικο Αγροτικό Οινοποιητικό Συνεταιρισμό. Δύσκολα διακρίνεις τα στοιχισμένα κλήματα μες στην πρωινή ομίχλη. Πριν από τα φιδογυρίσματα της εθνικής, πριν περάσεις στην επικράτεια του κάμπου της Ελασσόνας.


Βυζαντινά χνάρια & ηρωικά στενά
Ο λόφος με το γυναικείο μοναστήρι της Παναγιάς της Ολυμπιώτισσας (13ος αι.), το οθωμανικό τέμενος και ένα γεφύρι γράφουν τη δική τους μακρόχρονη ιστορία στο θεσσαλικό «βασίλειο» της φέτας. Το παλιό «τόξο», το κρυμμένο, αλλά πιο σημαντικό, αποκαλύπτεται πίσω από τη νέα γέφυρα του Ελασσονίτη, που ναι μεν αποτελεί μια υποβαθμισμένη αισθητικά προσθήκη, παρόλα αυτά, διευκολύνει κατά πολύ τη διάβαση από τη νέα πλευρά της πόλης, στο Βαρόσι.

Η περίτεχνη είσοδος της Κοίμησης της Θεοτόκου στο Σαραντάπορο
%IMAGEALT%
«Βυζαντινό είναι, όχι τούρκικο», σου σφυρίζει ένας κάτοικος από ψηλά. Δίκιο έχει. Χτισμένο εν έτει 1286. «Λένε πως χρειάστηκαν 3.000 αβγά για να φτιαχτεί. Δεν έφτανε τότε ο ασβέστης!». Με την παλιά τεχνική. Γιατί να μην το πιστέψεις; Νερό, χώμα, χόρτα και ασπράδια ανακατεμένα - τα ασπράδια πάντα λειτουργούσαν ως ενισχυτικό. Ακουμπισμένο στους εξώστες της παλιάς συνοικίας, λουλουδιασμένο και λιθόχτιστο, είναι στα αλήθεια το πιο όμορφο αξιοθέατο της περιοχής.

Και είναι και μεγάλη! Εδρα του ομώνυμου δήμου, τη βλέπεις να απλώνεται πανοραμικά από το ύψωμα του Προφήτη Ηλία· νέα σπίτια και παλιά, τοποθετημένα με τάξη στην εύφορη πεδιάδα και μόλις 4 χλμ. μακριά, οι κεραμοσκεπές της ιστορικής Τσαριτσάνης.

«Βασιλική πόλη» στα σλάβικα, διατηρεί από το 1910 ένα  αρχιτεκτονικό κόσμημα: το 1ο Δημοτικό Σχολείο ή αλλιώς την Οικονόμειο Σχολή, η οποία αποτελούσε το μοναδικό πρότυπο γυμνάσιο στην επαρχία Ελασσόνας έως το 1943. Ο Ναός της Παναγιάς (1749) κι οι άλλοι, περισσότερο ή λιγότερο σημαντικοί της ναοί, της χάρισαν στην Τουρκοκρατία το όνομα «Καλίσαλη», δηλαδή πόλη των εκκλησιών. Και το Πυργόσπιτο Μάμτζιου! Του 1770, με τις ευδιάκριτες ζεματίστρες, που στέκει ως σήμερα αγέρωχο, απόρθητο, γερό.

Βόρεια κατευθύνεσαι. Από τον κόμβο Ελασσόνας στους δυτικούς πρόποδες του Ολύμπου,  στο Πύθιο και τη Δολίχη. Μαζί με την Αζωρο (στα δυτικά) αποτελούσαν -κατά τον 5ο π.Χ. αι.- τις βασικές πόλεις της Περραιβικής Τριπολίτιδας. Ερείπια και συγκαλυμμένα ψηφιδωτά ξεπροβάλλουν μες στα χωράφια της λοφώδους λεκάνης και οι ανασκαφές μιλούν για ναούς του Ποσειδώνα, για ιερά του Απόλλωνα.

Κοντά τους λειτουργούν σύγχρονοι ιππικοί όμιλοι και η ζωή κυλά αργά, με συναθροίσεις και κουβεντούλα σε ψησταριές και καφενεία, που ακούν σε ονόματα περιγραφικά, όπως: «η Μουριά», ή «ο Ολυμπος». Μοναδικά σημεία ζωής πλάι σε έρημες πλατείες.

Η περίτεχνη είσοδος της Κοίμησης της Θεοτόκου στο Σαραντάπορο
%IMAGEALT%
Ο βυζαντινός ναός Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στο κέντρο της Δολίχης είναι ορθάνοιχτος. Με την πρώτη ματιά εντυπωσιάζει. Μεγαλοπρεπής, φροντισμένος, με τα παλιά ξύλα να συγκρατούνται με χαλκάδες στις πόρτες, με δύο στρώματα σπάνιων τοιχογραφιών και στον τρούλο του, δίπλα στη μορφή του Παντοκράτορα, μια τρύπα από σφαίρα που λέγεται πως του φύτεψε κάποτε ένας Τούρκος στρατιώτης.  

Δώδεκα χλμ. βορειότερα, ανακαλύπτεις το μεγαλύτερο χωριό της διαδρομής. Το Βλαχολίβαδο, σκαρφαλωμένο στις πλαγιές του Τιταρίου όρους. Ιδρύθηκε τον 17ο αι. από βλαχόφωνους γεωκτηνοτρόφους που ήρθαν από τα ορεινά και ρίζωσαν για τα καλά στα 1.200μ. υψόμετρο.

Μιλάνε ακόμα τη γλώσσα τους, νέοι και γέροντες, γύρω απ’ τον γεροπλάτανο των απανταχού συνάξεων και απ’ τον γυναικείο συνεταιρισμό ξεχύνονται ολημερίς οι μυρωδιές. Εχουν και το δικό τους, «καλό ξινοτύρι» («κάσου ντι μπούνλου» το ονομάζουν) και τον εθνικό τους πρωτομάρτυρα, τον Γεωργάκη Ολύμπιο, που έκαναν το σπίτι του λαογραφικό μουσείο.

Το οθωμανικό τέμενος της Ελασσόνας
%IMAGEALT%
Ισως τα είδες από ψηλά. Τα στενά της Πέτρας που τώρα κατεβαίνεις. Εκεί όπου διεξήχθη η πρώτη πολεμική επιχείρηση της Ελλάδας έναντι των τούρκικων δυνάμεων κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο. Στις 9 Οκτωβρίου του 1912 επετεύχθη η σημαντική νίκη η οποία άνοιξε τον δρόμο για την απελευθέρωση της Μακεδονίας.

Η Μάχη του Σαραντάπορου, με αρχηγείο της το «Χάνι Χατζηγώγου», που σώζεται ανέπαφο, όπως ήταν, με το στυπόχαρτο και το μελανοδοχείο του τότε διαδόχου αρχιστράτηγου Κωνσταντίνου. Αντικριστά στους στάβλους και το πεταλωτήριο, το Ηρώο πεσόντων και το Μουσείο. Φωτογραφίες ευζώνων, στολές, οπλισμοί και εφημερίδες (ακολουθούμενα από μια μαγνητοφωνημένη αφήγηση του ιστορικού της συμπλοκής) ζωντανεύουν τις μνήμες μιας ηρωικής νίκης.

Λίγο παραπάνω, 2 χλμ. από το ομώνυμο χωριό, χαμένη μες στα πυκνοφυτεμένα βουνά μια τοξωτή πύλη σηματοδοτεί την εγκαταλελειμμένη μονή Κοίμησης της Θεοτόκου (1750). Αυτή μονάχα έμεινε και το κατάγραφο καθολικό. Ξεκλείδωτη κι αυτή. Μα δεν θα σε πείραζε αν δεν ήταν. Οι περίτεχνες παραστάσεις της Δευτέρας Παρουσίας στα εξωτερικά της τοιχώματα πέρα για πέρα αποζημιώνουν.

 

Η μεγάλη αγκαλιά της Βερδικούσιας

Η κτηνοτροφία αποτελεί την κύρια απασχόληση στα ημιορεινά. Εδώ, κοντά στο χωριό Κλεισούρα
%IMAGEALT%
Μηλιά. Αζωρος, το γεφύρι του Τιταρήσιου, η προτομή του αγωνιστή Νικοτσαρά στα Γιαννωτά, αυλακωμένα πρόσωπα βοσκών στον δρόμο προς Κλεισούρα. Στιγμιότυπα από τη μεγαλοσύνη της Κρανιάς, τη λίμνη στο Κεφαλόβρυσο, το Αγιονέρι, όπως διαγράφεται στον κάμπο... Παιχνίδια με τα σύννεφα, ο ήλιος να φωτίζει τόπους τόπους τη βλάστηση. Ξεροπόταμοι που τον χειμώνα πλημμυρίζουν και στο τέρμα του δρόμου, η πανέμορφη, αμφιθεατρικά χτισμένη Βερδικούσια.

Εχεις λόγο που κατέληξες στις ανατολικές πλαγιές των Αντιχασίων. Στο τέλος δρόμου - σε μια αληθινή αετοφωλιά. Που τώρα χαζεύεις σαν μαγεμένος το αυτοφυές δάσος οξιάς με τα χρυσοκόκκινα φυλλώματα. Που κοντοστέκεσαι κάτω από τα πλατάνια της κεντρικής πλατείας.

Το κατά βάση κτηνοτροφικό χωριό απομονωμένο, αυτόνομο, αύταρκες, με τους κατοίκους του να ασχολούνται με την υλοτομία (κάποιοι εργάζονται ακόμα ως κυρατζήδες), την καλλιέργεια, την τυροκομία (σε φιλεύουν και το φημισμένο νιβατό!), με ένα πέτρινο σχολειό-κόσμημα, με την εκκλησιά τους και το φροντισμένο λαογραφικό τους μουσείο, σε κάνει να πιστεύεις πως τα έχει όλα. Και παραδόσεις! Τους Καπεταναραίους ανήμερα της Πρωτοχρονιάς, το καλοκαιρινό Αντάμωμα στην κορυφή Μαμαλή, τα πανηγύρια στη θέση Πλάκες.

Ο βυζαντινός ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, το κόσμημα της Δολίχης
%IMAGEALT%
Μα έχουν κι άλλη μια ιδιαιτερότητα: «από τότε που θυμάμαι, οι οικογένειες ήταν πολύτεκνες. Παντρεύονταν στα 15, στα 16, γεννοβολούσαν όσο πήγαινε!», σου εξηγεί ο Χρήστος Μιχαλές, ο πρώην δάσκαλος, νυν πρόεδρος της κοινότητας. Μεγάλο ποσοστό των 1.200 μόνιμων κατοίκων είναι διάσημοι γιατί σπέρνουν... πολλούς απογόνους! Και δεν μιλάμε για 3 και 4 παιδιά. Σκέψου καλύτερα 10-15! «Το ρεκόρ είναι 16, το κρατά ο ξάδερφός μου, Γιώργος Μιχαλές, που μένει στη Λάρισα. Συνήθως τη διατηρούν οι άνθρωποι που ακολουθούν το Παλιό Ημερολόγιο. Υπάρχει οργανωμένη κοινότητα και είναι υπέρ της τεκνοποιίας», προσθέτει.

Τι συνεπάγεται αυτό; Δυο εκκλησιές. Δυο πανηγύρια, δυο Χριστούγεννα, μα ένα το «δέσιμο», μία η φιλοξενία. Και η θέα τους, και αυτή μοναδική. Σε Ολυμπο, Κίσαβο, Σαραντάπορο, στην Κρανιά· μέχρι το Δομένικο βλέπεις. Και αν σκαρφαλώσεις και στην κορφή ων Αντιχασίων, τα Τρίκαλα, τα Μετέωρα στην άλλη μεριά. Και αυτή τους η ομίχλη κάθε πρωί. Και αυτήν τη θυμάσαι. Να καλύπτει σαν πέπλο τον κάμπο. Μετά τις 10 να σηκώνεται. Να έρχεται καταπάνω σου. Και να ’σαι ακούνητος. Να περιμένεις  το σύννεφο. Να χάνεσαι μέσα του. Να κλείνεις τα μάτια και να σκέφτεσαι τον Ολυμπο. Να βολεύεσαι εκεί και να κουρνιάζεις, προστατευμένος στην αγκαλιά των Θεών.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ
  • Ο Ελασσονίτης ποταμός χωρίζει τη νέα πόλη από το Βαρόσι
  • Το βλαχολίβαδο στις πλαγιές του Τιταρίου Ορους
  • Η περίτεχνη είσοδος της Κοίμησης της Θεοτόκου στο Σαραντάπορο
  • Η περίτεχνη είσοδος της Κοίμησης της Θεοτόκου στο Σαραντάπορο
  • Το οθωμανικό τέμενος της Ελασσόνας
  • Η κτηνοτροφία αποτελεί την κύρια απασχόληση στα ημιορεινά. Εδώ, κοντά στο χωριό Κλεισούρα
  • Ο βυζαντινός ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, το κόσμημα της Δολίχης
  • Το παλιό τοξωτό γεφύρι της Ελασσόνας
ΔΙΑΦΗΜΙΣΕΙΣ GOOGLE
Ο ΚΑΙΡΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Καιρός σήμερα και πρόγνωση καιρού για κάθε περιοχή